नेपालको वर्तमान अवस्थामा उच्च वैदेशिक पलायन एक गम्भीर सामाजिक र आर्थिक समस्या : सचिन लुइटेल

लेखक : सचिन लुइटेल |
नेपालको वर्तमान अवस्थामा उच्च वैदेशिक पलायन एक गम्भीर सामाजिक र आर्थिक समस्या बनिरहेको छ। यस समस्याको समाधानका लागि विभिन्न कारकहरूलाई बुझ्न आवश्यक छ, जसले हाम्रो देशको दीर्घकालीन विकासमा ठूलो असर पुर्याउन सक्छ।

वैदेशिक पलायनका कारणहरू

नेपालमा उच्च वैदेशिक पलायनका मुख्य कारणहरू बेरोजगारी, आर्थिक अस्थिरता र शिक्षा प्रणालीसँगको असंगति रहेका छन्। २०२४ को तथ्यांक अनुसार, नेपालका २५ प्रतिशत युवा बेरोजगार रहेका छन् (Source: Ministry of Labour, Employment and Social Security, Nepal)। बेरोजगारीको समस्याले अधिकांश युवालाई वैदेशिक रोजगारीको खोजीमा प्रेरित गरिरहेको छ। २०२३ मा मात्र ५ लाखभन्दा बढी नेपालीले विदेश जाने निर्णय गरेका थिए (Source: Department of Foreign Employment, Nepal).

शिक्षा क्षेत्रमा पनि सुधारको आवश्यकता छ। नेपालमा उच्च शिक्षा प्राप्त गरेका युवाहरूको ठूलो संख्या नेपालमै रोजगारीको अवसरको अभावले विदेश जान्छन्। नेपालको शिक्षा प्रणाली प्राविधिक र व्यावसायिक सीपमा आधारित छैन, जसले गर्दा युवाहरूले यहाँको व्यवसायिक क्षेत्रमा आफूलाई प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्दैनन्।

वैदेशिक पलायनका असरहरू

वैदेशिक पलायनका विभिन्न सामाजिक र आर्थिक असरहरू छन्। सबैभन्दा पहिलो असर भनेको मानव संसाधनको कमी हो। २०२३ मा नेपालबाट ६० प्रतिशतभन्दा बढी युवा पुरुषले विदेशमा काम गर्न गएको तथ्यांकले देखाउँछ (Source: Nepal Rastra Bank)। यसले नेपालका विभिन्न उद्योग र सेवाका क्षेत्रमा सीप र दक्ष जनशक्तिको अभाव सिर्जना गरिरहेको छ।

परिवारमा पनि यसको गम्भीर असर परेको छ। परिवारका मुख्य सदस्यहरू विदेश जाने क्रममा, पारिवारिक संरचनामा अस्थिरता आउँछ, र यसका कारण मानसिक र सामाजिक दबाब बढ्दछ। विशेष गरी, महिला र वृद्धहरूको भूमिका थप चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

आर्थिक दृष्टिकोणबाट पनि वैदेशिक पलायनले ठूलो असर पार्दछ। परिवारका सदस्यले विदेशबाट पठाएका रकमहरू अर्थतन्त्रको एक प्रमुख हिस्सा बनिरहेका छन्। तथापि, यी रकमहरूले दीर्घकालीन विकासमा योगदान पुर्याउँदैनन्। २०२३ को तथ्यांक अनुसार, नेपालले १० अर्ब अमेरिकी डलर भन्दा बढी वैदेशिक आम्दानी प्राप्त गरेको छ, जसको ७५ प्रतिशत श्रमिकको आम्दानीबाट आएको छ (Source: Nepal Rastra Bank)। तर, यसले केवल अस्थायी आर्थिक सुधार प्रदान गरेको छ, र दीर्घकालीन समृद्धिको लागि आवश्यक श्रमशक्ति र सीपको अभाव छ।

समाधानका लागि गरिनुपर्ने प्रयासहरू

नेपालमा उच्च वैदेशिक पलायनको समस्या समाधान गर्नका लागि विभिन्न कदमहरू लिनु आवश्यक छ। पहिलो प्रयास भनेको रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नु हो। २०२४ को रिपोर्टअनुसार, नेपालका २५ प्रतिशत युवा बेरोजगार छन्, जसको कारण बेरोजगारी दरमा वृद्धि भइरहेको छ। यदि सरकारी र निजी क्षेत्र मिलेर विभिन्न उद्योग र व्यवसायहरूको प्रवृद्धि गर्न सकियो भने, यो समस्या समाधान गर्न मद्दत मिल्न सक्छ। कृषि, सूचना प्रविधि, पर्यटन र निर्माण क्षेत्रमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।

दोस्रो प्रयास भनेको शिक्षा र सीपमा सुधार गर्नु हो। नेपालमा सीपमूलक शिक्षा प्रणालीको विकास गर्न आवश्यक छ, जसले युवालाई मात्र रोजगारको अवसर दिन्छ, बरु उनीहरूको व्यक्तित्व र सृजनात्मक क्षमता पनि बृद्धि गर्दछ। २०२३ मा, ७० प्रतिशतभन्दा बढी नेपाली विद्यार्थी उच्च शिक्षामा सहभागी भए तापनि, केवल ३० प्रतिशतले नेपालमै रोजगार पाएका छन् (Source: Ministry of Education, Nepal)। यसलाई सुधार्नका लागि प्राविधिक शिक्षा र प्रशिक्षण कार्यक्रमलाई बढावा दिन आवश्यक छ।

तेस्रो, राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक सुधारका लागि सरकारका प्रयासलाई थप मजबुत बनाउनु पर्छ। नेपालको राजनीतिक अस्थिरता र आर्थिक अनिश्चितता वैदेशिक पलायनका प्रमुख कारणहरू हुन्। यदि राजनीतिक स्थिरता र दीर्घकालीन सुधारहरू लागू गर्न सकियो भने, युवालाई विदेश जान नपर्ने वातावरण सिर्जना गर्न सकिन्छ।

अन्तिम प्रयास भनेको वैदेशिक रोजगारको सुरक्षा र प्रोत्साहन गर्नु हो। नेपाल सरकारले विदेश जान चाहने युवाका लागि सुरक्षित र कानूनी मापदण्डहरू लागू गर्नु आवश्यक छ। यसका साथै, विदेशबाट फर्केका युवालाई पुनः समायोजन गर्नका लागि रोजगारका अवसरहरू उपलब्ध गराउन मद्दत गर्ने नीति ल्याउन आवश्यक छ।

वैदेशिक रोजगारीका अवसर

नेपालमा उच्च वैदेशिक पलायनका प्रमुख कारण मध्ये एक भनेको रोजगारको अभाव हो, जसले धेरै युवालाई विदेश जान प्रेरित गरेको छ। वैदेशिक रोजगारीले केही हदसम्म नेपालको अर्थतन्त्रलाई मद्दत पुर्याएको छ, विशेष गरी श्रमिकको आम्दानीका माध्यमबाट। तर, विदेशमा काम गर्ने नेपालीहरूले सामना गर्ने जोखिमहरू र असुरक्षित वातावरणले यसलाई एक दीर्घकालीन समाधानको रूपमा परिभाषित गर्न असजिलो बनाउँछ।

वैदेशिक रोजगारीका अवसरहरू

नेपालका विभिन्न क्षेत्रीय सरकारले विदेश जाने इच्छुक श्रमिकहरूको सुरक्षा र प्रोत्साहनको लागि विशेष अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्नेछन्। संघीय र प्रदेश सरकारले यसका लागि विभिन्न नीतिहरू लागू गर्नुपर्नेछ, जसले वैदेशिक रोजगारीलाई सुरक्षित, कानूनी र योग्य बनाउने प्रयास गर्नेछ। यसका लागि निम्न कार्यक्रम र अवसरहरूलाई अघि बढाउन सकिन्छ:

श्रमिक शिक्षा र प्रशिक्षण: वैदेशिक रोजगारीको अवसरलाई सुरक्षित र प्रभावकारी बनाउनका लागि प्राविधिक र सीपयुक्त श्रमिकहरूको तालिम आवश्यक छ। युवा, विशेष गरेर ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका श्रमिकहरूलाई, सीपमूलक तालिम दिने कार्यक्रमहरूको विकास गर्नुपर्छ। यसले नेपालका श्रमिकलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बनाउँछ र काम गर्ने वातावरणमा सुरक्षा र संरक्षित वातावरण सुनिश्चित गर्दछ।

वैदेशिक रोजगारीमा सीप र दक्षता वृद्धि: संघीय सरकारले वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाहरूका लागि निश्चित क्षेत्रमा, जस्तै निर्माण, स्वास्थ्य, र प्रविधी क्षेत्रमा सीपको तालिम र विकास कार्यहरू प्रदान गर्न सक्छ। यसले श्रमिकलाई उच्च गुणवत्ताका कार्यहरूमा सहभागी हुन र वैदेशिक बजारमा आफूलाई योग्य बनाउने अवसर दिन्छ।

कानूनी मापदण्डहरूको सुनिश्चितता: वैदेशिक रोजगारीका अवसरहरू सुरक्षित बनाउन सरकारले विशेष कानूनी मापदण्डहरू र श्रमिकको अधिकारहरूको संरक्षण गर्नुपर्नेछ। विशेष गरी, विदेशी कम्पनीहरू र श्रमिकको बीचको सम्झौतामा पारदर्शिता र सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण छ।

वैदेशिक रोजगार व्यवस्थापन प्रणालीको सुधार: सरकारी तथा निजी क्षेत्रको संयुक्त पहलमा वैदेशिक रोजगारको व्यवस्थापन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन सुधार गर्न आवश्यक छ। विदेशी रोजगारीका लागि योग्य श्रमिकहरूको छनोट र पठाउने प्रक्रिया पारदर्शी र व्यवस्थित बनाउन, साथै श्रमिकको सुरक्षा र स्वास्थ्य जाँच पनि अनिवार्य गर्नुपर्छ।

विदेशबाट फर्किएका श्रमिकको समायोजन: विदेशबाट फर्किएका श्रमिकहरूको पुनः समायोजन र रोजगारको अवसरहरूको विकास गर्नु आवश्यक छ। उनीहरूलाई स्थानीय उद्योग र व्यवसायहरूको प्रवृद्धिमा योगदान पुर्याउनका लागि प्रोत्साहित गर्नुपर्नेछ। यसका लागि, पुनः समायोजन कार्यक्रम र रोजगार सृजनाका अवसरहरूको सिर्जना गर्न स्थानीय सरकार र संघीय सरकारको सहकार्य महत्त्वपूर्ण छ।

संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारको भूमिका

नेपालमा उच्च वैदेशिक पलायनको समस्यालाई समाधान गर्न संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारको समन्वय र प्रभावकारी भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। प्रत्येक तहको सरकारलाई आफ्ना क्षेत्रीय विशेषताका आधारमा नीति र कार्यक्रमहरू लागू गर्न आवश्यक छ।

संघीय सरकारका नीति र कार्यक्रमहरू

रोजगारी सिर्जना र उद्योगको प्रवृद्धि: संघीय सरकारले उत्पादनमूलक उद्योगहरूको प्रवृद्धि र नयाँ उद्योगहरूको स्थापना गर्ने नीति लिनु पर्छ। कृषि, सूचना प्रविधि, पर्यटन र निर्माण क्षेत्रलाई प्रवृद्धि गर्नका लागि प्रोत्साहनका कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ।

शिक्षा र सीप सुधार: प्राविधिक शिक्षा र सीप विकासका कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिँदा युवाहरूको रोजगार योग्यतामा सुधार गर्न सकिन्छ। सरकारले उच्च शिक्षासँगै प्राविधिक र व्यवसायिक शिक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउन आवश्यक छ।

वैदेशिक रोजगारको सुरक्षा: सुरक्षित वैदेशिक रोजगारका लागि मापदण्डहरू लागू गर्न र विदेश जान चाहने युवाहरूको कानूनी अधिकारको संरक्षण गर्न सरकारलाई कदम चाल्नु पर्छ।

प्रदेश सरकारका नीति र कार्यक्रमहरू

आर्थिक अवसरको विकास: प्रदेश सरकारले कृषि, पर्यटन र स्थानीय व्यापारका क्षेत्रहरूमा रोजगार सिर्जना गर्न विशेष कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ।

सीप विकास केन्द्रहरूको स्थापना: प्रदेश सरकारले प्राविधिक र व्यवसायिक शिक्षा प्रणालीलाई स्थानीय आवश्यकतासँग मेल खानेगरी सुधार गर्नुपर्नेछ।

स्थानीय सरकारका नीति र कार्यक्रमहरू

समुदाय आधारित रोजगार सिर्जना: स्थानीय सरकारहरूले कृषिमा आधारित रोजगार सिर्जना गर्ने कार्यक्रमहरू लागू गर्नुपर्छ, जसले स्थानीय स्तरमा स्थायी रोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्दछ।

स्वास्थ्य र सुरक्षा व्यवस्थाको सुधार: विदेश जान चाहने युवाहरूको स्वास्थ्य र सुरक्षा सेवामा सुधार ल्याउन स्थानीय सरकारको ध्यान जानु पर्छ।

निष्कर्ष :

नेपालमा उच्च वैदेशिक पलायन एक गम्भीर समस्या हो, जसका कारण सामाजिक, आर्थिक र परिवारिक संरचनामा ठूलो प्रभाव परेको छ। तथापि, यस समस्याको समाधान सम्भव छ। संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारको समन्वयमा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने, शिक्षा र सीपमा सुधार गर्ने, राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक सुधार ल्याउने, र वैदेशिक रोजगारको सुरक्षा र प्रोत्साहन गर्ने जस्ता प्रयासहरूले यस समस्यामा सुधार ल्याउन मद्दत पुर्याउँछन्। यदि हामी सबै मिलेर यी प्रयासहरू गर्न सक्छौं भने, नेपाललाई एक समृद्ध राष्ट्र बनाउन र उच्च वैदेशिक पलायनलाई कम गर्न सकिन्छ।